O obowiązkach firmy nie rozstrzyga sama obecność drewna, kawy lub kakao w produkcie. Najpierw trzeba ustalić dokładny kod CN i opis pozycji, potem czynność firmy, jej rolę oraz właściwy termin. Dopiero z tej ścieżki wynika, jakie dane zebrać i czy potrzebne jest oświadczenie o należytej staranności (DDS).
EUDR to unijne rozporządzenie 2023/1115 dotyczące produktów niepowodujących wylesiania. Obejmuje wskazane w załączniku I towary i produkty, których produkcja może wiązać się z wylesianiem. Reguluje ich pierwsze wprowadzenie do obrotu w UE, dalsze udostępnianie na rynku oraz eksport.
Zgodnie z art. 3 produkt objęty EUDR musi być niepowodujący wylesiania, wyprodukowany zgodnie z prawem kraju produkcji oraz objęty wymaganym oświadczeniem o należytej staranności albo uproszczoną deklaracją. Wymóg braku wylesiania odnosi się do okresu po 31 grudnia 2020 r.; dla produktów z drewna obejmuje także zakaz pozyskania drewna w sposób powodujący degradację lasów po tej dacie. Nie każda firma ma przy tym taki sam zakres obowiązków.
Hipotetyczna sytuacja: mały polski dostawca produktu kakaowego otrzymuje od dużego klienta żądanie geolokalizacji działek, danych o produkcji i numeru referencyjnego oświadczenia o należytej staranności (DDS). Klient chce je dostać jeszcze przed rozpoczęciem stosowania przepisów wobec własnego kontrahenta.
Dostawca może uznać, że właśnie powstał jego ustawowy obowiązek. To byłby zbyt szybki wniosek. Żądanie może wynikać z przygotowań klienta, umowy albo polityki zakupowej. O obowiązku ustawowym dostawcy rozstrzygają natomiast produkt, czynność i rola firmy. Te dwie ścieżki mogą spotkać się przy tych samych danych, lecz mają inne źródło.
Najpierw kod CN, potem surowiec
EUDR nie obejmuje automatycznie każdego produktu zawierającego jeden z siedmiu towarów podstawowych:
- bydło,
- kakao,
- kawę,
- palmę olejową,
- kauczuk,
- soję,
- drewno.
Produkt musi znaleźć się w aktualnym załączniku I do rozporządzenia. Gdy przed kodem widnieje oznaczenie ex, zakres jest dodatkowo ograniczony opisem pozycji. Sam kod może więc nie wystarczyć.
Zmiana załącznika z 2026 r. pokazuje, dlaczego klasyfikacji nie można robić na skróty. Soję objętą wcześniej kodem 1201 zawężono do 1201 90 00, z wyłączeniem soi do siewu. Ogólne ex 9401 zastąpiono listą konkretnych kodów drewnianych siedzeń, a siedzenia samochodowe i lotnicze wyłączono. Usunięto też część pozycji dotyczących skór i wyrobów z kauczuku.
Firma powinna zatem zapisać nie tylko kod CN, lecz także pełny opis produktu, skład, przeznaczenie i przesłanki klasyfikacji. Dopiero potem może przejść do pytania: co właściwie robi z tym produktem?
Jedna czynność może zmienić rolę firmy
Operatorem jest firma, która po raz pierwszy wprowadza objęty produkt na rynek Unii albo go eksportuje. Typowym przykładem będzie importer sprowadzający objęty towar z państwa trzeciego. Operator przeprowadza proces należytej staranności i, poza przewidzianymi wyjątkami, składa oświadczenie o należytej staranności (DDS) przed wprowadzeniem produktu na rynek lub wywozem. Uproszczona deklaracja z art. 4a to inny dokument, przewidziany dla określonych mikro- i małych operatorów pierwotnych.
Downstream operator wytwarza objęty produkt z objętych produktów, dla których istnieje już DDS albo uproszczona deklaracja. Trader jedynie udostępnia objęty produkt na rynku. Po zmianach z 2025 r. obie te role podlegają przede wszystkim obowiązkom informacyjnym z art. 5, a nie automatycznie pełnemu procesowi z art. 8–11. Informacje trzeba przechowywać przez pięć lat. Dodatkowe wymagania dotyczą podmiotów niebędących MŚP, zwłaszcza gdy pojawia się uzasadnione zastrzeżenie co do wcześniejszej należytej staranności.
Dlatego ten sam przedsiębiorca może być operatorem przy imporcie, traderem przy odsprzedaży bez przetworzenia i downstream operatorem przy produkcji kolejnego objętego wyrobu. Nazwa firmy ani jej miejsce w potocznym „łańcuchu dostaw” nie rozstrzygają sprawy.
Trzy daty, ale żadna nie jest uniwersalna
Podstawowy termin stosowania art. 3–13 EUDR to 30 grudnia 2026 r. Dotyczy on między innymi średnich i dużych operatorów. Dotyczy również mikro- i małych operatorów w odniesieniu do produktów objętych załącznikiem do wcześniejszego unijnego rozporządzenia o drewnie, EUTR.
Termin 30 czerwca 2027 r. jest odroczeniem wskazanym w art. 38 ust. 3 dla określonych mikro- i małych operatorów, którzy byli ustanowieni jako takie do 31 grudnia 2024 r. Odroczenie nie obejmuje produktów znajdujących się w załączniku EUTR. Nie jest ono bezpośrednio przypisane traderom ani downstream operatorom: co do zasady ich obowiązki z art. 5 stosuje się od 30 grudnia 2026 r. Przy konkretnych produktach trzeba jednak uwzględnić przepisy przejściowe, w tym datę ich pierwszego wprowadzenia na rynek przez operatora.
Data 30 grudnia 2027 r. dotyczy wyłącznie pozycji dodanych do załącznika I przez rozporządzenie delegowane 2026/2102. Są wśród nich ekstrakty, esencje i koncentraty kawy o kodzie 2101 11 00, mrożone języki bydlęce ex 0206 21 00 oraz wskazane pochodne oleju palmowego. Nie jest to przesunięcie dla całego załącznika ani dla wszystkich produktów z kawy, bydła czy palmy olejowej.
Jakie dodatkowe obowiązki mają traderzy i downstream operatorzy?
Art. 5 EUDR określa obowiązki firm handlowych oraz przedsiębiorstw działających na dalszych etapach łańcucha dostaw. Najważniejsze wymagania to:
- Rejestracja w systemie EUDR (art. 5 ust. 2) – traderzy i downstream operatorzy niebędący MŚP muszą zarejestrować się w systemie informacyjnym przed wprowadzeniem objętego produktu do obrotu, udostępnieniem go na rynku lub eksportem.
- Zgłaszanie nieprawidłowości po sprzedaży (art. 5 ust. 5) – jeżeli firma dowie się, że produkt może nie spełniać wymogów EUDR, musi niezwłocznie poinformować właściwe organy oraz kolejnych odbiorców w łańcuchu dostaw. Dotyczy to produktów już wprowadzonych do obrotu lub udostępnionych na rynku. Przy eksporcie downstream operator zawiadamia właściwy organ państwa UE, w którym produkt został wyprodukowany.
- Weryfikacja ryzyka przed sprzedażą lub eksportem (art. 5 ust. 6) – traderzy i downstream operatorzy niebędący MŚP, którzy otrzymają informacje wskazujące na niezgodność produktu z EUDR, muszą zawiadomić właściwe organy. Jeśli pojawią się uzasadnione zastrzeżenia, muszą także sprawdzić, czy dochowano należytej staranności i potwierdzono brak lub znikome ryzyko. Do czasu takiego potwierdzenia nie mogą wprowadzić produktu do obrotu, udostępnić go na rynku ani wyeksportować.
Przy drewnie potrzebny jest jeszcze test EUTR
Nie wystarczy stwierdzić, że to „produkt drewniany”. Trzeba sprawdzić dokładny kod i opis w załączniku do rozporządzenia EUTR nr 995/2010. Załącznik obejmuje między innymi wybrane pozycje 4401, 4403, 4406–4416, 4418, część masy i papieru z działów 47–48, wskazane kody mebli drewnianych oraz budynki prefabrykowane 9406 00 20. Lista ma luki i wyjątki.
Drugie pytanie dotyczy daty produkcji. Jeżeli objęte EUTR drewno lub produkt z drewna wyprodukowano przed 29 czerwca 2023 r. i wprowadzono na rynek między 30 grudnia 2026 r. a 31 grudnia 2029 r., nadal stosuje się EUTR. Dla produkcji od 29 czerwca 2023 r. właściwa jest ścieżka EUDR. Produkt sprzed 29 czerwca 2023 r., wprowadzany od 31 grudnia 2029 r., musi już spełniać art. 3 EUDR.
Jak operator dochodzi do DDS
Operator najpierw gromadzi informacje z art. 9:
- opis i nazwę handlową produktu,
- ilość,
- kraj produkcji,
- geolokalizację wszystkich właściwych działek,
- datę lub okres produkcji,
- dane dostawcy i odbiorcy
- możliwe do sprawdzenia dowody zgodności z wymogiem braku wylesiania i legalności.
Następnie ocenia ryzyko dla konkretnego produktu i łańcucha dostaw zgodnie z art. 10. Jeżeli ryzyko nie jest znikome, stosuje środki ograniczające z art. 11. Mogą to być dodatkowe informacje, niezależne badania albo audyt. Audyt dostawcy jest więc narzędziem używanym w określonej sytuacji, a nie powszechnym obowiązkiem każdej firmy. DDS można złożyć po uzyskaniu wyniku „brak ryzyka lub znikome ryzyko”.
Uproszczona ścieżka dla kraju niskiego ryzyka nie znosi obowiązku zebrania danych z art. 9. Pozwala odstąpić od części oceny i ograniczania ryzyka tylko po sprawdzeniu złożoności łańcucha, możliwości obchodzenia przepisów i mieszania produktów. Nowa informacja o ryzyku przywraca pełny test.
Uproszczona deklaracja z art. 4a dotyczy mikro- i małych operatorów pierwotnych z krajów sklasyfikowanych jako kraje niskiego ryzyka, którzy wprowadzają na rynek lub eksportują produkty wytworzone z towarów przez nich samych wyprodukowanych. Co do zasady składają oni jedną uproszczoną deklarację w systemie informacyjnym i otrzymują jej identyfikator; przepisy przewidują również odrębne rozwiązanie, gdy wymagane dane znajdują się już we właściwej bazie państwowej. Na podstawie art. 4a ust. 5 mogą zamiast geolokalizacji wskazać adres pocztowy wszystkich odpowiednich działek albo zakładu, o ile adres pozwala ustalić ich położenie. Nie jest to automatyczne ułatwienie dla małego importera.
Trzy przykłady: import mebli, handel kakao i kawa rozpuszczalna
Średni importer nowych mebli drewnianych
Załóżmy, że średnia polska firma w styczniu 2027 r. pierwszy raz importuje spoza UE nowe drewniane biurka z pozycji ex 9403 30, wyprodukowane w sierpniu 2026 r. Przyjmujemy, że klasyfikacja i opis produktu w załączniku I zostały potwierdzone. Firma jest operatorem. Obowiązki obejmują ją od 30 grudnia 2026 r. Przed pierwszym wprowadzeniem biurek do obrotu zbiera informacje z art. 9, przeprowadza odpowiednią procedurę należytej staranności (z uwzględnieniem ewentualnego uproszczenia dla kraju niskiego ryzyka) i składa DDS. Ponieważ chodzi o produkt z drewna, sprawdza również załącznik EUTR i datę produkcji. W tym przykładzie data po 29 czerwca 2023 r. wyklucza szczególną ścieżkę dla starszych zapasów.
Mały dystrybutor wyrobów kakaowych
Załóżmy, że mały polski hurtownik w lutym 2027 r. kupuje od polskiego importera tabliczki czekolady objęte kodem CN 1806. Importer wprowadził je na rynek po 30 grudnia 2026 r. i przekazał związany z nimi numer referencyjny DDS. Hurtownik odsprzedaje te same produkty sklepom bez przetwarzania. Jest traderem, więc zgodnie z art. 5 zbiera dane dostawcy i odbiorców, a ponieważ jego bezpośrednim dostawcą jest operator, także numer DDS. Wymagane informacje przechowuje przez pięć lat. Nie składa automatycznie nowego DDS dla samej odsprzedaży. Jeżeli klient żąda dodatkowo geolokalizacji, hurtownik powinien oddzielić wymagania umowy od zakresu danych nakazanych mu przez art. 5.
Podobne artykuły
Mikroimporter kawy rozpuszczalnej
Załóżmy, że polski mikroprzedsiębiorca w styczniu 2028 r. po raz pierwszy importuje do UE kawę rozpuszczalną z państwa trzeciego. Potwierdzono kod CN 2101 11 00 oraz opis produktu. To pozycja dodana do załącznika I w 2026 r., dla której przepisy stosuje się od 30 grudnia 2027 r. Importer jest operatorem: musi zebrać informacje z art. 9, zastosować właściwą ścieżkę należytej staranności i przed pierwszym wprowadzeniem produktu do obrotu złożyć DDS. Status mikroprzedsiębiorcy nie uprawnia go do uproszczonej deklaracji z art. 4a, ponieważ w tym przykładzie nie jest producentem pierwotnym.
Mniej obowiązków nie znaczy braku przygotowań
Zmiany z 2025 r. zawęziły obowiązki części uczestników łańcucha. Trader i downstream operator nie przeprowadzają rutynowo pełnego procesu z art. 9–11 tylko dlatego, że uczestniczą w obrocie objętym produktem. Rozbudowany audyt dostawcy również nie jest automatyczny.
Nie oznacza to jednak, że firmy mogą pominąć ustalenie roli i zakresu danych. Art. 5 przewiduje obowiązki informacyjne oraz ich pięcioletnią retencję. Duży klient może też wymagać danych wcześniej, ponieważ sam przygotowuje klasyfikację, ocenę ryzyka lub umowy. Dostawca powinien wtedy oddzielić obowiązek ustawowy, zobowiązanie umowne i dobrowolne działanie przygotowawcze.
Co jest prawem a co nim nie jest
Rozporządzenie 2023/1115 oraz zmieniające je akty 2024/3234 i 2025/2650 są prawem obowiązującym. Rozporządzenie delegowane 2026/2102 zmienia załącznik I. Rozporządzenia wykonawcze 2024/3084 i 2026/1565 regulują działanie systemu informacyjnego. Wytyczne Komisji 2026/C 3896 i FAQ pomagają interpretować przepisy, ale nie są aktami prawnymi.
Akt wykonawczy 2026/1565 nie sprowadza się do jednej daty. Zasadniczo wszedł w życie trzeciego dnia po publikacji, lecz art. 1 pkt 2 lit. c, dotyczący przypisywania DDS właściwym organom w systemie, stosuje się od 15 października 2026 r.
Stan na 15 października 2026 r.: UC101 pozostaje projektem ustawy w toku prac rządowych. Wykaz RM i informacje Ministerstwa Klimatu i Środowiska nadal opisują go jako projekt; nie znaleziono odpowiadającej mu ogłoszonej ustawy ani rządowego projektu wniesionego do Sejmu. Projektowanych organów i sankcji nie wolno przedstawiać jako obowiązujących. Status UC101 trzeba sprawdzić ponownie bezpośrednio przed publikacją.
Co firma powinna zrobić po ustaleniu ścieżki
Po potwierdzeniu kodu CN, opisu ex, czynności i roli firma powinna ustalić termin tylko w takim zakresie, w jakim pozwala na to zweryfikowana podstawa prawna.
Następnie firma przypisuje właściciela procesu oraz konkretny zestaw danych do produktu i dostawcy. Operator buduje udokumentowaną ścieżkę art. 9–12 i przygotowuje DDS. Trader lub downstream operator organizuje przepływ i pięcioletnie przechowywanie informacji z art. 5. Gdy klient żąda szerszego pakietu, firma wskazuje, które dane przekazuje z powodu EUDR, które na podstawie umowy, a które jako przygotowanie do przyszłego terminu.
