Dziś firma może osiągnąć 10 mln zł przychodu i jednocześnie wykazać niski dochód albo stratę i w konsekwencji nawet nie zapłacić podatku dochodowego. Przy PIT i CIT o wysokości zobowiązania decyduje bowiem dochód ustalany po uwzględnieniu kosztów, strat, ulg i innych korekt. W grupach kapitałowych dodatkowo pojawiają się ceny transferowe, odsetki, opłaty licencyjne oraz rozliczenia między podmiotami powiązanymi. Podatek przychodowy działa inaczej: przy stawce 1% i sprzedaży 10 mln zł, niezależnie od poziomu kosztów, danina wyniosłaby 100 000 zł. To model, który ogranicza możliwość obniżania podstawy wydatkami, ale jednocześnie mocno różnicuje obciążenie firm o odmiennej rentowności. Dlatego sprawdzam, gdzie obowiązuje podatek od przychodu, czy rzeczywiście ogranicza optymalizację oraz dlaczego – mimo swojej prostoty – jego szerokie zastosowanie budzi kontrowersje.
Podatek przychodowy – czym jest i co różni go od PIT i CIT?
Podatek przychodowy, jak wskazuje nazwa, jest naliczany od przychodu lub obrotu, bez standardowego pomniejszania podstawy o koszty działalności. Klasyczny PIT i CIT obciążają natomiast dochód, a więc wynik jest ustalany po uwzględnieniu kosztów uzyskania przychodów.
W literaturze anglojęzycznej podatki naliczane od obrotu lub przychodów przed odliczeniem kosztów określa się m.in. jako turnover tax i gross receipts tax. Dokładna podstawa zależy od konstrukcji konkretnej daniny.
| Model opodatkowania firmy | Od czego liczony jest podatek? | Czy koszty obniżają podstawę? |
|---|---|---|
| PIT – skala lub podatek liniowy | Dochód | Tak |
| Klasyczny CIT | Dochód | Tak |
| Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych | Przychód | Nie |
| Podatek przychodowy/turnover tax | Przychód/obrót | Nie |
Dlaczego podatek dochodowy pozwala firmom pomniejszać dochód kosztami?
W PIT i CIT podatek jest liczony od dochodu, a prawidłowo rozpoznany koszt uzyskania przychodu obniża podstawę opodatkowania. Podstawą prawną są art. 22 ust. 1 ustawy o PIT (strona 61) oraz art. 15 ust. 1 ustawy o CIT (47). Zasada jest prosta: im wyższe koszty, tym niższy dochód podlegający opodatkowaniu.
Pamiętaj, że wydatek wrzucany w koszty musi mieć związek z osiągnięciem przychodu albo zachowaniem lub zabezpieczeniem jego źródła. Kosztami podatkowymi mogą być m.in. wydatki na leasing, paliwo, wyposażenie, podróże służbowe, usługi doradcze czy odpisy amortyzacyjne. Jednak granica nie zawsze jest oczywista, a legalne rozliczenie rzeczywistego wydatku należy odróżnić od spornego kwalifikowania kosztu, agresywnej optymalizacji i kosztów fikcyjnych.
Sprawdź także: Typowe i nietypowe koszty firmowe w działalności. Sprawdź, jak możesz obniżyć podatek dochodowy
Przykład (obejmuje wyłącznie podatek PIT i nie uwzględnia składki zdrowotnej ani składek na ubezpieczenia społeczne):
Przedsiębiorca osiągnął 100 000 zł przychodu i poniósł 40 000 zł kosztów, co daje 60 000 zł dochodu. Przy stawce 19% podatek wyniósłby 11 400 zł. Jeżeli firma dodatkowo rozliczy prawidłowy koszt w wysokości 10 000 zł, dochód spadnie do 50 000 zł, a podatek do 9500 zł. W modelowym przykładzie jeden koszt w wysokości 10 000 zł obniża więc PIT o 1900 zł.
Jak optymalizacja podatkowa pozwala przenosić zyski za granicę?
W międzynarodowej grupie kapitałowej wysokość CIT zależy nie tylko od sprzedaży osiąganej w Polsce, ale również od kosztów przypisanych polskiej spółce. Tu pojawia się przestrzeń do agresywnej optymalizacji i przenoszenia zysków między jurysdykcjami. Odsetki, opłaty licencyjne, usługi wewnątrzgrupowe, finansowanie czy rozliczenia dotyczące własności intelektualnej mogą bowiem obniżać dochód podlegający opodatkowaniu. Zjawiska te określa się łącznie skrótem BEPS (Base Erosion and Profit Shifting), czyli erozją podstawy opodatkowania i przenoszeniem zysków.
Skalę różnic dobrze pokazuje branża kurierska. Rafał Brzoska, założyciel, prezes zarządu (CEO) oraz współwłaściciel Grupy InPost, od kilku lat publicznie zestawia CIT płacony przez InPost z podatkiem zagranicznych konkurentów. Według zestawienia opublikowanego przez InPost dane za 2024 r. wyglądały następująco.
| Firma | Przychody w Polsce w 2024 r. (wg InPost) | CIT za 2024 r. | CIT jako % przychodów |
|---|---|---|---|
| InPost | 9,85 mld zł | 375 mln zł | 3,8% |
| DPD Polska | 4,6 mld zł | 30,4 mln zł | 0,7% |
| GLS Poland | 1,4 mld zł | 34,3 mln zł | 2,5% |
| FedEx | 1,7 mld zł | 4,9 mln zł | 0,3% |
| DHL – grupa polskich spółek | 5,5 mld zł | 20,2 mln zł | 0,4% |
| DHL eCommerce Polska | 2,81 mld zł | 0 zł | 0% |
Łącznie DPD, GLS, FedEx i grupa polskich spółek DHL zapłaciły 89,8 mln zł CIT, czyli ponad czterokrotnie mniej niż InPost. Sama relacja CIT do przychodów nie dowodzi jeszcze przenoszenia zysków, ponieważ na wynik podatkowy wpływają również rzeczywiste koszty, inwestycje i rentowność. Pokazuje natomiast istotną cechę podatku dochodowego – przedsiębiorstwo osiągające miliardowe przychody może jednocześnie wykazać niewielki dochód albo stratę.
Skala problemu doprowadziła do rozwoju projektu BEPS koordynowanego przez OECD (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju). Państwa wzmacniają m.in. regulacje dotyczące cen transferowych oraz stosują reguły CFC i ograniczenia odliczania kosztów finansowania. W 2026 r. już 89 jurysdykcji stosuje 111 reguł ograniczających odliczanie odsetek, a 57 posiada regulacje CFC. Mimo tych zabezpieczeń przenoszenie zysków pozostaje przedmiotem międzynarodowej polityki podatkowej.
Sprawdź także: Giganci zarabiają dużo i płacą mało? Ten podatek może to zmienić
Co zmieniłby podatek od przychodu – czy koszty przestałyby obniżać podatek?
W klasycznym podatku przychodowym koszty nie pomniejszają podstawy opodatkowania. Przy 100 mln zł przychodu i stawce 1% zobowiązanie wyniesie 1 mln zł niezależnie od wysokości kosztów.
Nie znikają jednak wszystkie spory podatkowe. Nadal trzeba ustalić, czy przedsiębiorstwo ma wystarczający związek podatkowy z danym rynkiem (nexus) oraz według jakich zasad przypisać do niego konkretny przychód (sourcing rules). Przy zróżnicowanych stawkach znaczenie ma również prawidłowa klasyfikacja transakcji.
Gdzie polski system opodatkowuje przychód lub obrót niezależnie od dochodu?
Podatek liczony od przychodu nie jest w Polsce konstrukcją teoretyczną. Obecny system wykorzystuje taką formę w ryczałcie od przychodów ewidencjonowanych, częściowo w minimalnym CIT oraz w podatku od sprzedaży detalicznej:
- Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych – przedsiębiorca płaci określony procent przychodu i nie pomniejsza podstawy o standardowe koszty uzyskania przychodów. W 2026 r. limit przychodów z poprzedniego roku pozwalający na wybór ryczałtu wynosi 2 mln euro (rządowy projekt UD458 zakłada obniżenie limitu od 2027 r. do 250 000 euro). Jednocześnie zróżnicowanie stawek w zależności od rodzaju działalności – od 2 do 17% – pokazuje problem jednej uniwersalnej stawki podatku od przychodu. To dlatego, że poszczególne branże, np. handel, budownictwo czy usługi, funkcjonują na zupełnie innych marżach.
- Minimalny CIT (art. 24ca ustawy o CIT) – obejmuje określonych podatników wykazujących stratę albo rentowność nieprzekraczającą 2%. Stawka wynosi 10% podstawy minimalnego podatku, natomiast podatnik może wybrać uproszczoną podstawę odpowiadającą 3% przychodów innych niż z zysków kapitałowych. W wariancie standardowym sam przychodowy element podstawy odpowiada 1,5% przychodów, co po zastosowaniu stawki 10% daje 0,15% przychodu. W wariancie uproszczonym podstawa wynosi 3% przychodów, a więc podatek odpowiada 0,3% przychodu.
- Podatek od sprzedaży detalicznej – podstawę stanowi nadwyżka miesięcznego przychodu ze sprzedaży detalicznej ponad 17 mln zł. Stawka wynosi 0,8% dla części podstawy nieprzekraczającej 170 mln zł oraz 1,4% dla nadwyżki podstawy ponad 170 mln zł.
Opodatkowanie obrotu ma w Polsce ponad stuletnią historię. Ustawa z 1925 r. przewidywała podatek przemysłowy pobierany od obrotu z podstawową stawką 2%, działający obok podatku dochodowego. W 1972 r. uchwalono odrębne ustawy o podatku obrotowym i dochodowym. Współczesny rdzeń systemu powstał na początku lat 90. PIT i CIT obowiązują od początku 1992 r., a 5 lipca 1993 r. wszedł VAT.
Gdzie na świecie obowiązuje podatek od przychodu lub obrotu?
Nie istnieje jeden światowy model podatku przychodowego. W państwach stosujących takie rozwiązania obrót może pełnić rolę uproszczonej, minimalnej albo sektorowej podstawy opodatkowania:
- Gruzja – indywidualny przedsiębiorca posiadający status small business i roczny obrót poniżej 500 000 GEL (lari gruziński) płaci 1% od obrotu. Po przekroczeniu limitu stawka wzrasta do 3%.
- Rumunia – od 1 stycznia 2026 r. kwalifikująca się spółka z przychodami do 100 000 euro może płacić 1% od przychodów zamiast standardowego CIT 16%, pod warunkiem m.in. zatrudniania co najmniej jednego pracownika. Duże przedsiębiorstwa z obrotami powyżej 50 mln euro podlegają w 2026 r. minimalnemu IMCA ze stawką 0,5% od skorygowanej bazy przychodowej, jeżeli zwykły CIT jest niższy.
- Uzbekistan – od 1 stycznia 2026 r. indywidualni przedsiębiorcy i osoby samozatrudnione z rocznym obrotem do 1 mld sumów (UZS) płacą 1% podatku od obrotu. Bazowa stawka tej daniny dla pozostałych podatników wynosi 4%, choć funkcjonują również stawki szczególne. Od 1 czerwca 2026 r. próg obowiązkowego przejścia na VAT i podatek od zysku podniesiono do 12 000 bazowych jednostek rozliczeniowych, co obecnie odpowiada 5,28 mld UZS.
- Pakistan – firma normalnie liczy CIT od dochodu, ale jeżeli podatek dochodowy okaże się niższy niż 1,25% obrotu, co do zasady wchodzi podatek minimalny (1,25% obrotu). Dla niektórych sektorów obowiązują niższe stawki 0,25–0,75%.
- Stan Waszyngton – nie pobiera się klasycznego stanowego CIT, a większość firm płaci B&O (Business & Occupation Tax) od przychodów bez standardowego odliczania wynagrodzeń, materiałów i innych kosztów działalności. W 2026 r. stawki wynoszą m.in. 0,471% (handel detaliczny), 0,484% (produkcja i hurt) czy 1,5–2,1% (część usług). Firmy nadal podlegają jednak federalnemu podatkowi dochodowemu.
Czy badania potwierdzają przewagę podatku obrotowego nad podatkiem od zysku?
Badania wskazują na jedną istotną zaletę podatku przychodowego. Przede wszystkim danina w tej formie może ograniczać zaniżanie podstawy opodatkowania przez zawyżanie kosztów lub ukrywanie zysku.
Jedno z najważniejszych badań przeprowadzili Michael Carlos Best, Anne Brockmeyer, Henrik Jacobsen Kleven, Johannes Spinnewijn i Mazhar Waseem. Badanie przeprowadzono w Pakistanie, gdzie spółki płaciły podatek od zysku albo minimalny podatek od obrotu, w zależności od tego, która kwota była wyższa. Autorzy oszacowali, że przejście na podstawę obrotową ograniczało uchylanie się od opodatkowania nawet o 60–70% dochodu przedsiębiorstw. W skalibrowanym modelu przejście na podstawę obrotową zwiększało wpływy podatkowe o 74% bez spadku zagregowanych zysków firm. Badacze jednocześnie podkreślili, że podatek od obrotu może pogarszać efektywność produkcyjną, co uznano za koszt takiego rozwiązania.
Do podobnego kompromisu doszli Feng Wei i Jean-François Wen w working paper opublikowanym przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF), dotyczącym gospodarek z dużym sektorem nieformalnym. W większości scenariuszy model wskazywał optymalną stawkę podatku od obrotu w pobliżu 2,5%, przy progu przejścia na klasyczny podatek od zysku najczęściej pomiędzy 65 000 a 95 000 USD. Autorzy zaznaczają jednak, że wynik zależy m.in. od kosztów przestrzegania prawa podatkowego (ile firmy muszą wydawać na skomplikowaną księgowość i doradców) oraz skali szarej strefy, dlatego nie jest to automatycznie rekomendacja stawki 2,5% dla Polski.
Dlaczego podatek od przychodu budzi opór?
Podatek od przychodu zmieniłby sposób podziału obciążeń między przedsiębiorstwami. Firma nie mogłaby już obniżać podstawy podatku zwykłymi kosztami działalności, ale znaczenie zyskałaby wysokość marży. Dla części przedsiębiorstw niska stawka od przychodu mogłaby oznaczać mniejszy podatek niż PIT lub CIT, dla innych – zwłaszcza niskomarżowych – większe obciążenie. Dlatego zmiana podstawy z dochodu na przychód tworzy jednocześnie beneficjentów i przeciwników reformy.
Główne zarzuty ekonomiczne dotyczą ryzyka nadmiernego opodatkowania firm o niskiej rentowności, kumulacji podatku oraz pogorszenia konkurencyjności. Jeżeli konstrukcja podatku obejmuje pełną wartość kolejnych transakcji B2B bez odliczenia wcześniejszego obciążenia, danina może kumulować się na kolejnych etapach łańcucha dostaw. W podatku dochodowym zakup towaru stanowi natomiast koszt pomniejszający dochód.
Jaka stawka podatku od przychodu mogłaby zastąpić PIT lub CIT?
Nie istnieje jedna stawka podatku od przychodu odpowiadająca obecnemu PIT lub CIT. Wszystko zależy od rentowności firmy oraz stawki podatku dochodowego. Zasadniczo im niższa marża, tym niższa musiałaby być równoważna stawka podatku przychodowego.
Zależność można pokazać prostym wzorem:
stawka od przychodu = marża × stawka podatku od dochodu
Przykładowo przy marży 10% odpowiednikiem 19% podatku dochodowego jest 1,9% przychodu, ale dla 9% CIT – już tylko 0,9%.
| Marża | 9% CIT | 12% PIT | 19% PIT/CIT | 32% PIT |
|---|---|---|---|---|
| 2% | 0,18% | 0,24% | 0,38% | 0,64% |
| 5% | 0,45% | 0,60% | 0,95% | 1,60% |
| 10% | 0,90% | 1,20% | 1,90% | 3,20% |
| 20% | 1,80% | 2,40% | 3,80% | 6,40% |
| 30% | 2,70% | 3,60% | 5,70% | 9,60% |
Tabela pokazuje zależność matematyczną, a nie rzeczywiste rozliczenie podatnika. W PIT według skali 32% obejmuje tylko nadwyżkę ponad 120 000 zł, a na wysokość podatku wpływa również kwota zmniejszająca.
Uwaga: rządowy projekt na 2027 r. przewiduje zmianę skali PIT: 12% do 130 000 zł dochodu, 24% dla dochodów powyżej 130 000 zł do 150 000 zł i 32% powyżej 150 000 zł. Projekt zakłada również podwyższenie podstawowej stawki CIT z 19% do 22% dla firm osiągających roczne przychody przekraczające 50 mln euro oraz dla podatkowych grup kapitałowych.
Podobne artykuły
Sprawdź także: Absurdy VAT w Polsce 2026. Jak jeden składnik lub sposób sprzedaży zmieniają wysokość podatku?
Podatek od przychodu zamiast PIT i CIT – ryczałt czy minimum od obrotu?
Wprowadzenie jednej powszechnej stawki podatku przychodowego byłoby trudne, ponieważ zbyt mocno różnicowałoby obciążenia firm o różnych marżach. Mniej radykalnymi wariantami są rozszerzenie dobrowolnego ryczałtu na większą część biznesu albo pozostawienie PIT i CIT z jednoczesnym wprowadzeniem rzeczywistego minimum zależnego od przychodu.
Rozważać można trzy modele zmian podatkowych:
- Całkowite zastąpienie PIT i CIT podatkiem od przychodu – najprostsze administracyjnie, ale najbardziej problematyczne dla działalności niskomarżowej.
- Dobrowolny podatek przychodowy – rozwinięcie rozwiązania znanego z polskiego ryczałtu.
- Minimum od przychodu – firma oblicza zwykły PIT lub CIT, ale jeżeli wynik jest niższy od określonego procentu przychodu, płaci kwotę minimalną.
Dobrowolny model przychodowy uprościłby rozliczenia części firm z sektora małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), ponieważ wysokość podatku nie zależałaby od kwalifikowania kolejnych wydatków do kosztów. Minimum od przychodu pełniłoby natomiast inną funkcję, a mianowicie tworzyłoby dolną granicę obciążenia dla przedsiębiorstw osiągających wysokie przychody, ale wykazujących stratę albo bardzo niski dochód podatkowy. Zwłaszcza że Polska już częściowo stosuje podobne zasady (minimalny CIT).
Pytanie, czy firma osiągająca wysoki przychód powinna mieć również minimalne zobowiązanie podatkowe, którego nie da się obniżyć samym wzrostem kosztów, jest zasadne. Inną kwestią jest to, jak ustalić stawkę i próg tak, żeby nie opodatkować przedsiębiorstw niskomarżowych ponad ich rzeczywisty zysk.
Podatki mogą się zmieniać. Dobra księgowość powinna za nimi nadążać
Ryczałt, skala podatkowa czy podatek liniowy – sposób liczenia podatku może być różny, ale przedsiębiorca zawsze musi mieć pod kontrolą swoje przychody, dokumenty i terminy rozliczeń. Im więcej faktur i kosztów pojawia się w firmie, tym łatwiej o pomyłkę albo przeoczenie, które później trzeba wyjaśniać.
W Księgowości Online Faktura.pl większość tej pracy wykonuje program. Faktury z KSeF trafiają do systemu, dokumenty są porządkowane i księgowane, a program wylicza podatek oraz składki ZUS. Przedsiębiorca sprawdza przygotowane rozliczenie i je zatwierdza, zamiast ręcznie przenosić dane między kolejnymi narzędziami.
Rozwiązanie zostało przygotowane z myślą o jednoosobowych działalnościach gospodarczych – zarówno rozliczających się ryczałtem, jak i prowadzących KPiR na skali podatkowej lub podatku liniowym. A gdy pojawi się nietypowy koszt, wątpliwość dotycząca rozliczenia albo pytanie o kolejny krok, można skonsultować się z ekspertem księgowym.
Księgowość Online Faktura.pl można wypróbować przez 30 dni bez opłat i zobowiązań. Dopiero po okresie próbnym przedsiębiorca wybiera wariant, w którym chce pracować dalej.
