Niegdyś małżeństwo było koniecznością związaną ze nierównym statusem prawnym, obyczajowością i presją społeczną. Obecnie z uwagi na coraz lepszą sytuację ekonomiczną, stopniową desakralizację życia społecznego, czy równouprawnienie związek małżeński powoli traci na wartości i aktualności.
Z roku na rok liczba ślubów spada niemal wprost proporcjonalnie do wzrostu popularności rozwodów i separacji. Mimo to wciąż niektórzy ludzie decydują się na ten krok. Dlatego dzisiaj przyjrzymy się korzyściom prawno-finansowym, jakie wynikają z zawarcia związku małżeńskiego w Polsce i postaramy się odpowiedzieć na pytanie: Czy małżeństwo w 2023 roku się opłaca?
Małżeństwo w Polsce
Do szesnastego wieku ślub miał w Polsce charakter świecki. Zmieniło się to dopiero po soborze trydenckim, który miał miejsce w latach 1545–1563, kiedy to śluby kościelne stały się jedyną obowiązującą formą zawierania związków małżeńskich. Co więcej, od 1577 roku ślub bez dopełnienia wszystkich wymogów kościelnych był uznawany za nieważny pod względem prawnym. Wtedy ograniczono także możliwość rozwiązania związku małżeńskiego – do tego czasu decyzja o rozwodzie zależała wyłącznie od obopólnej woli małżonków.
W 1874 roku na terytorium zaboru pruskiego wprowadzono śluby świeckie, a następnie przedłużono ich obowiązywanie w odrodzonej Polsce. Od 1920 do 1929 roku w Polsce prowadzono prace nad projektem dotyczącym prawa małżeńskiego, uważanym za jeden z najlepszych w Europie, który zakładał możliwość zawarcia ślubu świeckiego lub kościelnego z identycznymi skutkami prawno-administracyjnymi. Jednak został on oprotestowany przez polski kościół katolicki.
W związku z tym prawo małżeńskie i ustawę o aktach stanu cywilnego, które zakładało wprowadzenie w pełni świeckich ślubów cywilnych, wprowadzono dopiero w 1945 roku – śluby kościelne mogły być zawierane na życzenie małżonków, nie powodowały jednak żadnych skutków prawnych. Zmiany nadeszły w 1958 roku. Z uwagi na to, że duchowni zatajali przed biorącymi ślub kościelny konieczność zawarcia małżeństwa cywilnego, wprowadzono wymóg zawarcia małżeństwa cywilnego przed ślubem kościelnym, który obowiązuje do dziś.
Przepisy prawne dotyczące małżeństwa zawarte są w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym – zgodnie z artykułem 1:
małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński
Natomiast w myśl artykułu 31 wspominanego Kodeksu „z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową, należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Do majątku wspólnego należą w szczególności:
- pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
- dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;
- środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
- kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych”.
Oprócz majątku instytucja małżeństwa w Polsce wpływa także na inne dziedziny prawa. Zgodnie z postanowieniami artykułu 182 Kodeksu postępowania karnego, małżonkowie, jako bliska rodzina, mają prawo odmowy składania zeznań w ramach postępowania karnego – nawet pomimo ustania małżeństwa.
Osoby w związku małżeńskim mogą także wstępować w stosunek najmu lokalu socjalnego w miejsce zmarłego małżonka, który był najemcą (art. 691 Kodeksu cywilnego), a także obowiązuje je obowiązek alimentacyjny, czyli konieczność dostarczania środków utrzymania czy wychowania (art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Małżeństwa w liczbach
Współczynnik zawieranych małżeństw w Polsce sukcesywnie spada od wielu lat. Rośnie natomiast liczba rozwodów i separacji. Zgodnie z danymi opublikowanymi przez ekspertów Głównego Urzędu Statystycznego na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, rocznie zawierano około 250 tys. nowych związków małżeńskich. W kolejnych latach liczba małżeństw sukcesywnie zmniejszała się aż do 192 tys. w 2002 oku. W 2008 roku odnotowano niespodziewany wzrost do prawie 258 tys., jednak od tego czasu liczba zawieranych związków małżeńskich ponownie zaczęła maleć. W 2013 roku zawarto jedynie 180 tys. nowych związków małżeńskich, czyli o ponad 23 tys. mniej niż rok wcześniej, a współczynnik wyniósł 4,7‰, natomiast w latach 2006-2010 kształtował się na poziomie 6-7‰.
Podobne artykuły
Nieciekawie wyglądają także dane dotyczące różnicy między zawieranymi związkami, a postępowaniami rozwodowymi. W 2017 roku zawarto o 2,5 tysiąca mniej małżeństw niż rozwodów, a w 2018 było to już 3,5 tysiąca (15 tysięcy małżeństw i 18,5 tysiąca rozwodów). W 2019 zawarto 15,1 tysiąca małżeństw, a liczba rozwodów sięgała 17,5 tysiąca, czyli różnica wynosiła 2,4 tysiąca.
W 2020 roku zawarto 14,1 tys. małżeństw, co oznacza spadek liczby ślubów o 15,5% w porównaniu z rokiem poprzednim i rozwiązano 157 559 małżeństw, co stanowi wzrost o 8,1% w porównaniu z 2019 rokiem (co można tłumaczyć wpływem pandemii COVID-19 na organizację uroczystości weselnych oraz zwiększonymi ograniczeniami w ruchu granicznym), a w pierwszym kwartale 2021 roku w Polsce rozwiodło się 16 tys. par i zawarto 13,3 tys. małżeństw.
Jak widać, liczba zawieranych małżeństw w Polsce sukcesywnie spada od ponad piętnastu lat, podczas gdy ilość rozwodów i separacji rośnie, a wszystko to za sprawą postępu technologicznego, poprawy sytuacji ekonomicznej i pewnego stopnia uzyskanego już równouprawnienia. Co więcej, nic nie wskazuje na to, żeby ta sytuacja miała się zmienić.
Jakie prawne korzyści daje małżeństwo?
Małżeństwo jako jedna z podstawowych jednostek prawnych ma pewne zalety. Oto kilka korzyści prawnych, jakie wynikają z zawarcia małżeństwa:
- Wspólność majątkowa – w przypadku małżeństwa zwykłego (bez intercyzy), małżonkowie dzielą między sobą majątek nabyty w czasie trwania małżeństwa w sposób równy.
- Prawo do alimentów – na małżonkach ciąży obowiązek alimentacyjny, co oznacza, że w razie potrzeby jeden z małżonków może żądać od drugiego alimentów na swoje utrzymanie.
- Uznanie dziedziczenia – w przypadku śmierci jednego z małżonków, drugi małżonek automatycznie dziedziczy po nim, jeśli nie sporządził on testamentu.
- Wspólne ubezpieczenie zdrowotne – jedno z małżonków może dołączyć do ubezpieczenia zdrowotnego drugiego małżonka, co może skutkować niższymi kosztami ubezpieczenia.
- Wspólne ubezpieczenie na życie – małżonkowie mogą zawrzeć wspólne ubezpieczenie na życie, co pozwala zabezpieczyć się finansowo na wypadek śmierci jednego z małżonków.
- Prawo do informacji i decyzji medycznych – w razie potrzeby małżonek może podejmować decyzje medyczne w imieniu swojego partnera, jeśli ten jest niezdolny do wyrażenia swojej woli.
Jakie finansowe korzyści daje małżeństwo?
Małżeństwo wiąże się także z pewnymi przywilejami podatkowymi. Zgodnie z postanowieniami Polskiego Ładu 2.0, które weszły w życie 1 lipca 2022 roku na podstawie nowelizacji ustawy z dnia 9 czerwca 2022 roku, w 2023 roku małżonkowie mogą składać wspólne zeznanie podatkowe już od dnia zawarcia związku małżeńskiego, jeżeli między podatnikami jest wspólność majątkowa i pozostaną w małżeństwie przez resztę roku podatkowego.
Wspólne rozliczenie jest możliwe, jeżeli w roku podatkowym, za który dokonujemy rozliczenia, podlegaliśmy nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu, czyli byliśmy rezydentami polskimi. Wszystkie dotyczą związków małżeńskich, jednak nie tylko tych, które trwały cały rok. Możliwość złożenia wspólnego zeznania podatkowego masz, jeśli:
- Pozostawałeś w związku małżeńskim przez cały rok podatkowy, w którym obowiązywała wspólność majątkowa małżeńska.
- Zawarłeś związek małżeński w trakcie 2022 roku i pozostawałeś w nim i we wspólności majątkowej do ostatniego dnia roku podatkowego.
- Pozostawałeś w związku małżeńskim i we wspólności majątkowej, a małżonek zmarł w trakcie roku podatkowego lub po upływie roku podatkowego przed złożeniem zeznania podatkowego za ten rok.
Na podstawie wspólnego rozliczenia podatkowego pracodawca dokonuje pomniejszania zaliczek na podatek o 1/12 kwoty zmniejszającej podatek, a w przypadku, gdy małżonek nie uzyskał dochodu, przysługuje Ci podwójna kwota zmniejszająca – o ile nie przekroczysz 120 000 zł dochodu.
O rozliczeniu z małżonkiem (kiedy się opłaca i czy warto to zrobić) pisaliśmy więcej TUTAJ
Ponadto wciąż obowiązuje argument dotyczący większego dostępu do kredytów bankowych. Osoby będące w związku małżeńskim są traktowane jako jedno gospodarstwo domowe. W związku z tym oceniając zdolność kredytową małżonków, bank bierze pod uwagę mniejsze koszty utrzymania.
Instytucje finansowe bazują na informacjach udostępnionych przez Główny Urząd Statystyczny, z których wynika, że osoba żyjąca samotnie ponosi comiesięczne wydatki w wysokości około 1200-1300 złotych, a utrzymanie dwuosobowego gospodarstwa domowego kosztuje 1800-2200 złotych – przyjmuje się bowiem, że każda kolejna osoba w gospodarstwie domowym podnosi koszty utrzymania o proporcjonalnie mniejszą kwotę, która w zależności od ustaleń banku, wynosi od 600 do 1000 złotych.
Jednak warto mieć na uwadze, że w przypadku kredytów gotówkowych i hipotecznych na większe kwoty, przy rozpatrywaniu wniosków bierze się pod uwagę także inne stałe wydatki wnioskodawców, takie jak płacone raty zobowiązań, abonament telefoniczny, czy alimenty. Co więcej, w tej kwestii osoby przebywające w związkach małżeńskich nie mogą liczyć na żadne przywileje, a nawet mogą znaleźć się w niekorzystnej sytuacji – na przykład kiedy jeden z małżonków płaci alimenty.
Na tym korzyści finansowe płynące z małżeństwa się kończą. Istnieje jednak szansa, że w przyszłości ta sytuacja ulegnie zmianie, bowiem niedawno pojawił się pomysł świadczenia 500 plus dla małżeństw z długoletnim stażem. W marcu 2023 w sejmie pojawiła się petycja obywatelska, zakładająca wypłatę dodatkowych 500 zł małżeństwom z długoletnim stażem. Jak czytamy w petycji:
Zwracamy się z apelem do Wysokiej Izby o uchwalenie ustawy Małżeństwo+. Medal za długoletnie pożycie, który został ustanowiony przed laty, jest pięknym uhonorowaniem dotrzymywania przysięgi małżeńskiej, ale nie pomoże w trudnych chwilach. Należy pamiętać, że oprócz chwil wzniosłych jest proza życia, a więc opieka nad towarzyszem życia, którą małżonkowie świadczą sobie wzajemnie.
Jednak jak dotąd, dane informacje nie zostały potwierdzone ani skomentowane przez osoby decyzyjne.
Czy małżeństwo się opłaca?
Jeśli liczysz na to, że małżeństwo przyniesie Ci wielkie korzyści prawne lub finansowe, to raczej się rozczarujesz. Wstąpienie w związek małżeński pozwoli Ci cieszyć się obniżeniem podatków (w przypadku znacznej dysproporcji między zarobkami małżonków) i może sprawić, że banki będą na Ciebie nieco przychylniej patrzeć podczas procesu przyznawania kredytów. Jednak jeżeli nie narzekasz na swoją sytuację materialną, to ślub raczej nie zmieni to diametralnie Twojego życia i nie da Ci zbyt znaczących korzyści finansowych ani prawnych.
